Victoria: een Romeins galeischip op Nederlandse wateren

Komend weekend meert het Romeinse galeischip ‘de Victoria’ aan in Nijmegen, dé Limes-hoofdstad van Nederland. Daarmee zal voor het eerst in ca. 1700 jaar tijd weer een vaartuig van de Romeinse marine te zien zijn in de Waalstad, die immers gesticht werd door Romeinen en Bataven – een ontzettend bijzonder moment dus. Maar wat is het verhaal achter deze bijzondere replica?

Romeinse marine
In zijn studie naar de Romeinse marine wijst de Vlaamse archeoloog Bernard van Daele ons er op dat de Romeinen absoluut geen zeebenen hadden. In tegenstelling tot de maritieme traditie bij de Oude Grieken, had de marine een minderwaardige positie binnen het Romeinse legerapparaat. De roeiers (remex) en matrozen (nauta) waren ondergeschikt aan de legionairs (millites). Anders dan Hollywood ons graag doet geloven waren deze zeelieden echter géén slaven, maar vrije lieden die dienstplichtig waren. Vaak waren zij leden van onderworpen volkeren en bondgenoten (peregrini), die duidelijk meer ervaring hadden met de navigatie op zee dan de gemiddelde Romein.1

De Victoria bemand door re-enactors. Hier zijn duidelijk de kenmerken van het scheepstype moneris te zien: ondiep, smal en één rij riemen per zijde. (bron: beeldbank RomeinenNU)

Vanaf de regeerperiode van keizer Augustus (63 v.Chr. – 14 n.Chr.) werd het beroep van marinesoldaat geprofessionaliseerd, maar deze taak bleef wel in handen van peregrini (denk bijvoorbeeld aan de Cananefaten en Chauken in onze streken). De inzet van marineschepen – zij het op zee of op de rivieren – bleek essentieel voor de ondersteuning van het landleger, het patrouilleren van de handelsroutes en het bestrijden van piraterij.2

Een schip uit onze wateren
In het stroomgebied van de Rijn, Maas en Waal waren het vooral de smalle, ondiepe schepen van de types moneris (éénriemers), liburna (tweeriemers met zeil) en naves (zeilschepen), die domineerden. Zij maakten collectief onderdeel uit van de zogenaamde Classis Germanica (oftewel: de Germaanse vloot), die als taak had de volledige noordgrens van het Romeinse Rijk (de Limes) via de rivieren te verdedigen.3 Het huidige Nederland, België en Zuid-Duitsland vallen onder dit gebied.

Vrijwilligers roeien mee met de Victoria (bron: Beeldbank RomeinenNU)

De Victoria is een replica van een moneris, waarvan het wrak teruggevonden is in 1994 tijdens opgravingen bij Oberstimm aan de Donau (ca. 80km ten noorden van München). Het patrouilleschip is in 2008 nagebouwd in opdracht van het LWL-Römermuseum (Haltern am See, Noordrijn-Westfalen) door studenten van de universiteit van Hamburg in een historische scheepswerf. Zij is 16 meter lang, 2,80 meter breed en ca. 50 cm diep en biedt ruimte aan een bemanning van 18 tot 20 roeiers.

Experimentele archeologie
Vorig jaar is de Victoria naar Nederland gehaald door de stichting Romeinen.NU ter promotie van ons Romeins verleden. Niet alleen dient het schip als een ideale visuele representatie van dit verleden, maar bovenal is zij een educatief hulpmiddel waarmee eeuwenoude vragen eindelijk beantwoord kunnen worden. Welke technieken gebruikten de Romeinen voor het besturen van hun schepen? Hoe werden de schepen ingezet in de strijd? Hoe snel konden zij varen?

Dit zijn allemaal vragen, waarover archeologen en historici voorheen alleen maar konden speculeren. Dankzij de Victoria kunnen we dit nu uit eigen hand ervaren. Grote aantallen ervaren roeiers en enthousiaste vrijwilligers hebben al met haar mogen varen en zo blijkt o.a. dat een Romeinse marineschip verrassend licht roeit. De Victoria haalt binnen de minuut al een topsnelheid van 6 knopen (ca. 11 km/u) en kan in 30 seconden 180 graden draaien. Schepen, zoals de Victoria, waren dus onverwacht snel en wendbaar, wat ze ideaal maakten voor militair ingrijpen op smalle en ondiepe rivieren, beken en kanalen.

Victoria op de Maas bij Maastricht in de zomer van 2017 (foto: L. Bouvrie)

De Victoria komt naar Nijmegen
RomeinenNU en de gemeente NIjmegen willen graag, in het kader van het programma ‘Levend Verleden’, dat meer mensen deze ervaringen kunnen delen. In het weekend van 28 en 29 oktober 2017 komt de Victoria daarom naar Nijmegen. Tijdens de Traianus Regatta, georganiseerd door roeivereniging N.S.R.V. Phocas, zal zij te zien zijn in de Spiegelwaal.

Het is een hele klus om een schip van ca. 4 ton hierheen te kunnen vervoeren, maar gelukkig heeft RomeinenNU hier ervaring mee. Het schip wordt op een dieplader geladen en met een grote kraan op een speciaal transportvoertuig geplaatst. Deze brengt de Victoria naar de oevers van de Waal, waar zij ter water zal worden gelaten.

De Victoria wordt klaargemaakt voor transport (foto’s door J. Huntjens)

Aanstaande zaterdag zal wethouder Ben van Hees, o.a. verantwoordelijk voor het behoud van de cultuurhistorie van de Waalstad, de eerste vaart maken met de Victoria. Op zondag mogen geïnteresseerden meevaren op het schip. U kunt zich hier nog voor aanmelden via de inschrijfpagina van RomeinenNU.

Meer weten over het Romeinse verleden van Nederland? Lees dan ook deze artikelen of bezoek de website van RomeinenNU.

  1. B. van Daele, De Romeinse Marine (Leuven 2006), p. 174-175.
  2. Ibidem, p. 176-180.
  3. Ibidem, p. 115-119.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *