Splinterpartijen: politiek bedrijven anno 2017?

De Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart aanstaande beloven weer gedenkwaardig te worden. Niet in het minst vanwege het bijzonder hoge aantal deelnemende politieke partijen: DENK, het Forum voor Democratie, Nieuwe Wegen, VNL en Artikel 1 om een paar voorbeelden te noemen. Maar liefst 81 partijen hebben zich in totaal gemeld bij de Kiesraad aan het begin van dit jaar.1 Dit zou een waar recordaantal zijn geweest, dat ook de nodige logistieke problemen met zich mee zou brengen – op het stembiljet passen immers slechts 32 politieke partijen – maar gisteren bleek dat tweederde van de gegadigden alweer is afgehaakt.2 Toch lijkt het een duidelijk signaal uit te zenden over ons huidige politieke klimaat van versnippering en splinterpartijen. Maar is deze situatie zo nieuw als we denken?

De kiezer op drift
Volgens Wim Voermans, hoogleraar staatsrecht aan de universiteit van Leiden, heeft ons land een langlopende traditie van splinterpartijen. Sinds de 17e eeuw kent Nederland al een groot aantal minderheidspartijen, die elk een bepaalde niche vertegenwoordigd. Daarnaast vinden er wereldwijd grote politieke veranderingen plaats en wij doen daar op een heel erg Nederlandse manier aan mee, aldus Voermans. “De moderne kiezer is op drift”, stelt hij. In de individualiserende samenleving is de groep zwevende kiezers groter dan ooit. Er is nog maar weinig loyaliteit aan grote politieke zuilen. Kiezers willen zelf kunnen meedenken en meebeslissen en ze “shoppen” daarom graag rond.3

Niks nieuws onder de zon
In haar rapport uit juni 2016 waarschuwt de Raad van Openbaar Bestuur (ROB), een adviesorgaan voor de regering en het parlement, echter voor verkeerde aannames, die gemaakt worden over de oorzaken en gevolgen van politieke versnippering. De situatie is minder grimmig dan de media en de politiek doen schetsen. We moeten ten eerste onderscheid maken tussen nieuwe partijen en splinterpartijen. Nieuwe partijen maken bij de verkiezingen doorgaans weinig kans, omdat ze vaak de kiesdrempel niet eens weten te halen. Zo ligt sinds 1977 het aantal partijen in de Kamer al stabiel rond gemiddeld 10 stuks. In andere Europese landen met vergelijkbare partijsystemen, zoals België, Denemarken, Finland, Luxemburg, Noorwegen, Zweden en Zwitserland, is dat niet veel anders, volgens de ROB.4

Aantal afsplitsingen per persoon in de Tweede Kamer sinds 1946; de grafiek laat zien dat fragmentatie niet uniek is voor onze huidige tijd. (bron: ROB)

Politieke versnippering, ook wel fragmentatie genoemd, treedt daarom voornamelijk op doordat volksvertegenwoordigers zich afsplitsen van hun moederfractie, zoals bijvoorbeeld afgelopen jaar bij Kamerleden Kuzu en Öztürk (ex-PvdA, huidig DENK) is gebeurd. Met name nieuwe partijen, zoals LPF, PVV en 50 Plus, zijn bijzonder gevoelig gebleken voor verdere afsplitsing, volgens de ROB, omdat er een gebrek is aan eenduidigheid in visie en geen ervaring is met conflictbemiddeling. Echter grote partijen zoals de PvdA, de SP en de VVD zijn er ook niet immuun voor. De ROB wilt benadrukken dat versnippering niets nieuws is. In de periode 1967-1972 was er ook sprake van een groot aantal splinterpartijen als gevolg van veranderende kiezersvoorkeuren (zie ook bovenstaande grafiek als voorbeeld).5 D66 is één van de partijen die toen is geboren.

Reden tot zorg?
Columnist Pieter Pauw van de NRC noemde deze fragmentatie “Smurfenlandpolitiek” en “Republiek van Weimar-praktijken”. Landen zoals Duitsland en Zweden functioneren al jaren met een klein aantal politieke partijen. Met meer dan vijf politieke partijen in het parlement wordt het onmogelijk om slagvaardige coalities te bouwen of een sterke oppositie te vormen, aldus Pauw.6 De ROB ziet hier géén wetenschappelijk bewijzen voor: de politieke instabiliteit is niet aantoonbaar groter geworden in de afgelopen jaren en er is geen bewijs voor ‘gebrekkige’ bestuurskracht van kabinetten.7

Voor alsnog lijkt het er dus op dat we ons nergens zorgen over hoeven te maken voor de aanstaande verkiezingen. Nederland zal niet onbestuurbaar worden en waarschijnlijk zullen veel splinterpartijen alleen nog politiek-historische curiositeiten zijn na maart 2017.

  1. Red., ‘Recordaantal partijen wacht op goedkeuring‘, in De Telegraaf (28 juanuari 2017)
  2. Red., ‘Kiesraad: 31 partijen bij verkiezingen‘, in De Telegraaf (31 juanuari 2017)
  3. Red., ‘Nederland heeft een lange traditie van splinterpartijen’, via NOS (25 december 2016)
  4. Raad voor Openbaar Bestuur, Signalement Politieke versnippering (Den Haag 2016), p. 5-6
  5. Ibidem, p. 7-8
  6. P. Pauw, ‘Verdeel de zetels niet onder avonturiers als Baudet en Roos’, in NRC (27 september 2016)
  7. ROB, p. 14-16

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *